چکیده مقالات

مراتب عرفان ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: دکترعبدالرحیم شهریاری

علامه ملا عبد الله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی ؟
نویسنده: مرتضی خوشنویس زاده اصفهانی

نقش ملا عبدالله بهابادی در تکوین جریان تعقل گرایی عصر صفوی
نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین بشکانی

نقد دیدگاه شرح حال نویسان پیرامون ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی-حبیب الله یوسفی

فعالیت های تفسیری علامه ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی و حبیب الله یوسفی

مطالعه ی توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر
نویسنده: سید عبدالمجید طباطبایی لطفی و طاهره قاسمی

تلامذه ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: عبدالصمد جودتی استیار

ملا عبدالله یزدی و خاندان ملالی در عرصۀ تولیت حرم علوی(ع)
نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جنت امانی

ملا عبدالله بهابادی یزدی در «الذریعه»
نویسنده: محمدعلی نجفی کرمانشاهی

بررسی و تحلیل دلائل هم­گرایی عالمان شیعه با دولت صفوی
نویسنده: حسن عبدب پور، اضغر میرزایی

مطالب

معرفی اجمالی تفسیر «حاشیه انوار التنزیل» ملا عبدالله بهابادی

ملا نجم الدین عبدالله بن شهاب الدین حسین بهابادی یزدی معروف به صاحب حاشیه یکی از علمای بزرگ امامیه و مایه افتخار تشیع می باشد. این عالم فرزانه در علوم بسیاری از فقه و اصول فقه گرفته تا منطق و فلسفه مهارت خاصی داشته است. اشتهار او نیز بیشتر به دلیل تبحرش در این علوم و نگارش کتب ارزشمندی مانند «الحاشیه علی تهذیب المنطق» مشهور به حاشیه ملا عبدالله که حاشیه او بر کتاب «تهذیب المنطق» تفتازانی است، می باشد. اما اشتغال او به علم و به ویژه به منطق و فلسفه باعث نشد که او از سایر معارف اسلامی غافل شود. ملا عبدالله علاوه بر علوم اسلامی مذکور، به قرآن و تفسیر آن نیز توجه ویژه داشت. از او حداقل سه اثر تفسیری بازشناسی شده است: مفصل ترین و معروف ترین اثر تفسیری ایشان «التجاره الرابحه في تفسير السوره و الفاتحه» نام دارد که در آن به تفسیر سوره فاتحه الکتاب و سوره توحید پرداخته است. اثر دیگر ایشان در تفسیر «درة المعانی فى تفسير سوره الاخلاص و السبع المثانى» نام دارد. این نوشته در واقع خلاصه همان تفسیر «التجارة الرابحة في تفسير السورة و الفاتحة» است. سومین اثر ملا عبدلله در علم تفسیر کتاب ارشمند «حاشیه انوار التنزیل» می باشد. «حاشیه انوار التنزیل» نظرات وتاملات ملا عبدالله بر تفسیر «انوارالتنزیل واسرار التاویل» مشهور به تفسير بيضاوی اثر عبدالله بن عمر بن محمد بن علی الشیرازی الأمام ناصرالدین ابو سعید القاضی البیضاوی (متوفی ۶۸۵ ی‍ا ۶۹۱) است.

«حاشیه انوار التنزیل» را بعضی از علماء مانند شیخ آقا بزرگ تهرانی در «ال‍ذری‍ع‍ه‌ ال‍ی‌ ت‍ص‍ان‍ی‍ف‌ ال‍ش‍ی‍ع‍ه‌« به نام "تفسیر شهابادی" شناخته اند و البته عده ای این را اشتباهی از جانب شیخ آقا بزرگ می دانند. آنگونه که محققان و کسانی که در مورد زندگی و آثار ملا عبدالله به تحقیق و بررسی پرداخته اند گفته اند کتاب «حاشیه انوار التنزیل» اثر ملا عبدالله بهابادی است.

این کتاب شریف به زبان عربی نوشته شده است و متاسفانه در بعضی از نسخه های موجود، مثلا نسخه موجود در قسم المخطوطات مکتبه الامام الحکیم العامه، آخر آن ناقص است و تنها نزدیک به 72 صفحه از آن موجود است. صاحب حاشیه در این مقدار از کتاب به تفسیر سوره فاتحه الکتاب و ابتدای سوره شریفه بقره می پردازد. اهمیت این کتاب به قدری زیاد بوده است افرادی مانند عبدالحکیم بر آن حاشیه نوشته و به شرح و توضیح مطالب ملا عبدالله پرداخته اند.

ملا عبدالله در لابلای تفسیر «حاشیه انوار التنزیل» به مناسبت مطلب به آنچه در تفاسیر دیگر مانند تفسیر کشاف زمخشری و دیگران و حتی شارحین آن تفاسیر آمده هم اشاره کرده و به بررسی اقوال سایر مفسران نیز پرداخته و به این وسیله نشان داده است که به اقوال دیگر علماء نیز توجه ودقت مبذول می داشته است. اما از آنجا که تفسیر بیضاوی بسیار زیاد تحت تاثیر تفسیر کشاف زمخشری بوده است، ملا عبدالله نیز بیش از دیگران در تفسیر خود به نکات کشاف اشاره کرده وبه نقد و بررسی آنها اقدام کرده است.  

اگر در یک جمله بخواهیم تفسیر «حاشیه انوار التنزیل» را توصیف کنیم می توانیم بگوییم این تفسیر، تفسیری چند وجهی است و دارای خصوصیات گوناگونی می باشد. به عبارت دیگر روش صاحب حاشیه در تفسیر «حاشیه انوار التنزیل» دارای ویژگی هایی است که می توان از آنها اینگونه یاد کرد.

اولین بعد تفسیری ایشان بعد ادبی و بلاغی آن است. ایشان در بررسی آیات ابتدا از وجوه صرفی و نحوی و به عبارت دیگر وجوه ادبیاتی آیات کار تفسیر را آغاز کرده اند و به احوال الفاظ رسیدگی کرده اند تا معنای ظاهری آیات به درستی و خوبی توسط خوانندگان درک شود. روشن است که بدون دانستن معنای تحت اللفظی یک آیه و وجوه محتمل آن که بوسیله تغییر در قرآئت آن آیه ممکن است حاصل شود، دریافتن معنای باطنی و غیر ظاهری آن مقدور نخواهد بود. ملا عبدالله در این مسیر کار خود را به خوبی پیش می برد و سعی می کند از درون ظواهر راهی به بواطن معانی پیدا کند. البته لازم به ذکر است که ملا عبدالله در دیگر کتب تفسیری خود یعنی «التجاره الرابحه في تفسير السوره و الفاتحه» و «درة المعانی فى تفسير سوره الاخلاص و السبع المثانى» که قبلا از آنها نام بردیم نیز از همین روش پیروی کرده است. بررسی دقیق الفاظ شریفه قرآن و بیان اقوال مختلف و نظرات گوناگون نحویین و ائمه لغت تبحر و تسلط ملا عبدالله را بر ادبیات عرب به خوبی روشن می کند. به عبارت دیگر کر و فر ادبی ملا عبدالله در این باره نشان دهنده اجتهاد ایشان در ادبیات، صرف، نحو و علم بلاغت است.   

ملا عبدالله در تفسیرش مثالها و تشبیهاتی مربوط به علوم و حوزه های گوناگون معرفتی نیز بکار برده است که ذوالوجوه بودن تفسسیرش را خوب تر نشان می دهد. مثلا در این زمینه حتی از تشبیهات فقهی نیز استفاده کرده است تا بتواند مراد خود را بهتر تفهیم و روشن نماید. او از علم اصول و کلام هم در تفسیر خود استفاده کرده است.  

خصوصیت دیگر تفسیر «حاشیه انوار التنزیل» روایی بودن آن است. از آنجا که علم معمولی انسانهای عادی نمی تواند به اسرار درونی کلام خدا راه پیدا کند، برای فهم و درک بواطن معانی و مرادات کلام حق باید به مفسرین واقعی آن و کسانی که این آیات را با دل و جان خود دریافته اند رجوع کرد. ملا عبدالله با دانستن این مطلب، برای روشن نمودن معانی آیات از روایات متعدد بهره گرفته است و برای تفسیر وحی الهی از سخن معصومین استفاده کرده است و در حاشیه خود بر تفسیر «انوارالتنزیل واسرار التاویل» قاضی بيضاوی احادیث فراوانی را به عنوان دلیل و شاهد بیان کرده است و در واقع تفسیر کلام حق را با استناد به سخن ولی حق انجام داده است.

علاوه بر این نکات، تفسیر ملا عبدالله را می توان تفسیری عرفانی دانست. او در موارد متعددی از «حاشیه انوار التنزیل» آیات خدا را با چشم دل نگریسته و از روی ذوق و درک عرفانی و معنوی آن را تفسیر کرده است. خواننده در هنگام مطالعه این تفسیر به نکاتی برمی خورد که از اوج عروج معنوی این مفسر ربانی خبر می دهد و اینکه او چگونه آیات قرآن را وسیله وصال به حق می دانسته است. او با این که خود اهل منطق و برهان و فلسفه بود و کتب متعددی در این زمینه ها نوشته بود و استاد این علوم بود اما در تفسیر انوار التنزیل به پیروی از ملای رومی پای استدلالیان را چوبین می داند و معتقد است که این علوم ظاهری قیل و قالی بیش نیستند و به ایجاد شک و ریب منتهی می شوند و راه رسیدن به حقیقت محض و مقام راضیه مرضیه فقط ذوق و کشف و سلوک عرفانی و الهی است.  

امیدواریم محققان علوم قرآنی و تفسیر کلام الهی با توجه بیشتر به این تفسیر و تحلیل و بررسی هرچه بیشتر دقایق معانی و لطایف اخبار آن بتوانند در شناخت و بهره گیری از کلام خداوند موفق باشند.

کلیه حقوق این سایت برای پایگاه علامه آخوند ملا عبدالله یزدی بهابادی محفوظ است