چکیده مقالات

مراتب عرفان ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: دکترعبدالرحیم شهریاری

علامه ملا عبد الله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی ؟
نویسنده: مرتضی خوشنویس زاده اصفهانی

نقش ملا عبدالله بهابادی در تکوین جریان تعقل گرایی عصر صفوی
نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین بشکانی

نقد دیدگاه شرح حال نویسان پیرامون ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی-حبیب الله یوسفی

فعالیت های تفسیری علامه ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی و حبیب الله یوسفی

مطالعه ی توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر
نویسنده: سید عبدالمجید طباطبایی لطفی و طاهره قاسمی

تلامذه ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: عبدالصمد جودتی استیار

ملا عبدالله یزدی و خاندان ملالی در عرصۀ تولیت حرم علوی(ع)
نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جنت امانی

ملا عبدالله بهابادی یزدی در «الذریعه»
نویسنده: محمدعلی نجفی کرمانشاهی

بررسی و تحلیل دلائل هم­گرایی عالمان شیعه با دولت صفوی
نویسنده: حسن عبدب پور، اضغر میرزایی

مطالب

گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین عسکری

(مدیر کتابخانه تخصصی دعا و زیارت و عضو «بنیاد بین المللی دعا»)

  • با تشکر از وقتی که به ما اختصاص داده اید. خاندان ملا عبدالله بهابادی یزدی بیش از هر چیز با مقوله زیارت مرتبط شده اند. اصولا جایگاه خاندان ملالی چگونه جایگاهی است و آیا ملا عبدالله متولی حرم بوده یا تنها کلیددار و خزانه دار آن؟

در زمان صفویه رویکرد دینی به سمت تشکیل حکومت دینی می رود. یعنی ما اگر حکومت نبوی و حکومت علوی و نهایتا حکومت علوی را در نظر بگذریم برای رسیدن به مدینۀ الهی و مهدی شهر، مراتبی را باید طی کنیم و در طول تاریخ اسلام، شیعیان سه قدم را در این رابطه برداشته اند. ابتدا دور شدن از حکومت های غیر شیعی و تشکیل حکومت های شیعی؛ در مرتبۀ دوم تشکیل حکومتی که شاه همه کاره نباشد و این را در عصر مشروطه می بینیم و در مرحلۀ سوم، ایجاد حکومت اسلامی به سبک نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران. شما حد میان حکومت های غیرشیعی غاصب خلافت رسول خدا تا حکومت عدل مهدوی را جز این سه مرحله نمی بینید و حکومت صفویه اولین مرتبه از این مراتب سه گانه است.

بدیهی است که نگرش حکومت در این زمان به دیانت قرابت بیشتری پیدا می کند و توجه به مقولۀ «نصب» در این حکومت پررنگ بوده است. تولیت حرم های مقدس شیعه نیز در ذیل همین مقولۀ نصب تبیین می شود و ملا عبدالله یزدی بهابادی اولین کسی است که در حدود نیم قرن بعد از تاسیس صفویه به عنوان متولی حرم مطهر امام علی(ع) و مسئول خزانه داری و کلیدداری و سایر مسئولیت های مرتبط با حرم، «منصوب» می شود. پس از وی نیز مبحث تولیت در نسل وی باقی می ماند که به بیت الملالی یا آل الملالی معروف می شوند و در حدود 300 سال، مسئولیت حرم با ملا عبدالله و خاندان وی بوده است. لفظ ملالی احتمالا بیان عامیانه ای مرتبط با «ملا» است و اینکه برخی مانند مرحوم کاظم عبود فتلاوی نسبت به ارتباط بین ملا عبدالله یزدی و سرسلسلۀ ملالی ها دچار ابهام است، درست نیست و کاملا روشن است که ملالی ها همان نسل ملا عبدالله یزدی هستند. این از جایگاه خاندان ملالی در مقولۀ تولیت حرم مطهر حضرت امیرالمومنین علی(ع). اما دربارۀ منصب ملا عبدالله یزدی، باید بگویم که ایشان متولی حرم بوده اند و افراد زیادی تحت عنوان خادم و مذهّب و نساخ و معمار و کلیددار و ... در زیر دست ایشان مشغول به خدمت رسانی بوده اند و ایشان فقط خزانه دار یا کلیددار نبوده و عنوانی عام تر را دارا بوده و به علاوه منصب متولی حرم در نجف آن روز که شهر خیلی بزرگی هم نبوده، یک گونه وضعیت مثل حاکم شهر و والی منطقه بوده است. جالب اینکه زمان منصوب شدن مرحوم یزدی به تولیت حرم، عثمانی ها بر عراق تسلط یافته بودند ولی منصب تولیت حرم کماکان از سوی سلاطین صفوی تعیین می شد و نسل ملا عبدالله هم نه به سبب ارث رسیدن منصب تولیت که به دلیل نصب مکرر افراد خاندان توسط شاهان صفوی در این منصب می ماندند تا وقتی که صفویه منحل شده و وضع مملکت به هم می ریزد یعنی در مجموع قرن دوازدهم که دیگر نصب توسط حکام ایران جز در برخی دوره های کوتاه منتفی می شود.

  • با این توضیح شما ملا عبدالله یزدی باید افراد خاصی را در تحت نظر داشته و با همکاری آنان حرم مطهر و شهر را اداره می کرده است؟ شواهدی هم بر این قضیه هست؟

خدمت شما عرض کردم که تولیت حرم های مقدس ما در روزگار صفوی از حالت واگذاری به سادات و نقیبان بیرون می رود و روش واگذاری ارثی در میان یک خاندان به مسن ترین یا عالم ترین یا موجه ترین فرد منتفی می شود. یعنی حالت نصب به خودش می گیرد مثل زمان ما در جمهوری اسلامی، که متولیان حرم های مقدس شیعه در ایران مثل مشهد و قم و شاه عبدالعظیم و... با نصب معین می شود و متولی ها منصوب می شوند. وقتی که شخص از جانب امپراطوری صفوی به این منصب گمارده می شود به ویژه اینکه مثلا به همراه ملا عبدالله یکی از شخصیت های سرشناس صفوی هم به نجف رفته و این نصب، انعکاس زیادی می یابد، خودبخود جایگاه آن شخص در اداره شهر و از جمله مدیریت حرم مطهر روشن می شود. از شواهدی که در این زمینه وجود دارد کیفیت اداره حرم و رویکرد شاه صفوی و یا شخصیت های سیاسی عثمانی که به نجف برای زیارت رفته اند است. سحابی استرآبادی از فلاسفه و عارفان و افراد اهل ریاضت قرن دهم است که ده ها سال در حرم مطهر معتکف بوده و از دوستان ملا عبدالله یزدی به شمار رفته و بسیاری از خدام حرم مرید وی بوده اند. بماند که خود ملا عبدالله یزدی هم انسانی عارف و پارسا و اهل ریاضت بوده است. زندگی وی نشان می دهد در نیمۀ دوم قرن دهم وضعیت حرم منوط به وجود یک کلیددار و خزانه دار نبوده و متولی حرم افراد زیادی را به همراه خود برای اداره امور حرم داشته است. ملا احمد اردبیلی معروف به مقدس و محقق اردبیلی نیز از دوران تحصیل با ملا عبدالله یزدی دوست بوده و در زمان حضور در نجف نیز با وی رابطه داشته و زندگی وی نیز به همراه مدائح و مراثی ادبای آن روزگار و سفرنامه افراد و تذکره ها شواهد زیادی را در این باره فرا روی ما قرار داده است. از سوی دیگر در منابع تاریخ فقط از نقش ملا عبدالله سخن رفته و طبیعی است که اگر وی متولی حرم نمی بود باید از حاکم شهر و متولی حرم در زمان وی سخن به میان می آمد. سیری در کتاب های که پیرامون نجف نوشته شده مثل موسوعه العتبات مرحوم جعفر الخلیلی التهرانی و نیز موسوعه النجف آقای الدجیلی بر جایگاه و منصب خاص ملا عبدالله و بیت رفیع او که قبل از بیت رفیعی مازندرانی متولی حرم بوده اند شواهد و مطالب بسیاری را به انسان می رساند.

  • با توجه به تخصص شما در زمینۀ دعا و زیارت، و مظلومیت پژوهش پیرامون این مقوله ها، چه نکته هایی از سیرۀ بزرگان از جمله ملا عبدالله یزدی در این زمینه ها می توانیم کسب کنیم؟

دعا و زیارت و مناجات در حقیقت یک پیوند معنوی برای اتصال با خداوند سبحان و ارتباط با خوبان درگاه خداست که در مذهب ما شیعه ظرفیت های بی نظیری را دارد و باید هر چه بیشتر از این ظرفیت و پتانسیل برای خود و دیگران بهره ببریم. اگر ما به این عقیده یقین پیدا کنیم که یاد و ذکر خدا و توسل به خوبان درگاه خدا درمانگر هر درد روحی و معنوی است، خواه ناخواه به این مقوله ها اهمیت بیشتری می دهیم و فقط اینگونه نخواهد بود که در موارد درماندگی و گرفتاری به این سو رو کنیم. ملا عبدالله یزدی با قبول منصب تولیت حرم این درس را به ما می دهد که علی رغم داشتن علم و دانش بسیار و داشتن کرسی تدریس در پایتخت حکومت صفویه، چیز مهمتری که اتصال روحی و معنوی بیشتر با حضرات باشد، اگر مهیا شود باید با جان و دل پذیرفت. اقدام وی همچنین ارزش  خدمت گذاری نسبت به زوار حرم های مطهر را نشان می دهد. چنانکه سیری در وضعیت زندگی ایشان نشان می دهد که متولیان حرم ها اگر از میان عالمان دینی برگزیده شوند هم در تقویت جایگاه معنویت مجاوران حرم و هم خدمت رسانی بهتر به زوار کمک خواهد نمود. همان گونه که در زمینه جلوگیری از خرافات هم عالم بودن متولی حرم های شهرهای مقدس، اصلی مهم است. شما نگاه کنید در زمان ملا عبدالله یزدی وضع داخلی حکومت ایران و درگیری ها با نظام عثمانی و رویکردهای شیعه ستیزانه زیاد است ولی موقعیت نجف را ملا عبدالله یزدی به گونه ای اداره می کند که نه تنها آسیب خاصی به شهر و مردم شهر وارد نشود که حتی رویکرد مردم و زوار به گونه ای باشد که باعث و سبب فتنه انگیزی و وهن مذهب و فشار بر شیعه نشود. همین الان در زمان ما با اینکه مراجع معظم تقلید در مقولۀ تولیت حرم های عراق نظارت دارند ولی به سبب نفوذ یک شخصیت روحانی که مقام معظم رهبری تشیع او را تشیع لندنی خواند، و این شخص و مریدانش در کربلا نفوذ دارند، باعث شده وضعیت کربلا پیچیده تر از سایر حرم های عراق باشد. زمانی که یک عالم بصیر و بینا و زمان شناس متولی حرم باشد از انجام اقدامات نامناسب یا جلوگیری کرده یا از حجم آنها می کاهد. تاریخ برای ما درس عبرت و پند است و کسی که بهتر پند بپذیرد کمتر دچار لغزش و سقوط می شود. ملا عبدالله یزدی و تعدادی از شخصیت های خاندان وی، علاوه بر ذکاوت و دانشی که داشته اند، از قضایای سیاسی و اجتماعی پند گرفته و بر همان اساس سعی در ایجاد امنیت و تسکین اوضاع اغتشاش آمیز داشته و نام نیکی از خود بر جای گذارده اند. این خاندان جایگاه مهمی در وضع سیاسی و اجتماعی و حتی علمی و ادبی نجف داشته اند و حقیقتا جا دارد تحقیقی مستقل و کتابی پر برگ و بار و مستند و مصور، در زمینۀ این خاندان و خدماتشان تدارک دیده شود.

  • با سپاس از فرمایش های شما.

کلیه حقوق این سایت برای پایگاه علامه آخوند ملا عبدالله یزدی بهابادی محفوظ است