چکیده مقالات

مراتب عرفان ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: دکترعبدالرحیم شهریاری

علامه ملا عبد الله بهابادی فقیهی اخباری یا اصولی ؟
نویسنده: مرتضی خوشنویس زاده اصفهانی

نقش ملا عبدالله بهابادی در تکوین جریان تعقل گرایی عصر صفوی
نویسنده: حجت الاسلام و المسلمین بشکانی

نقد دیدگاه شرح حال نویسان پیرامون ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی-حبیب الله یوسفی

فعالیت های تفسیری علامه ملا عبدالله یزدی
نویسنده: عظیم عابدینی و حبیب الله یوسفی

مطالعه ی توصیفی حاشیه ملا عبدالله بهابادی از منظر تحلیل ژانر
نویسنده: سید عبدالمجید طباطبایی لطفی و طاهره قاسمی

تلامذه ملا عبدالله بهابادی یزدی
نویسنده: عبدالصمد جودتی استیار

ملا عبدالله یزدی و خاندان ملالی در عرصۀ تولیت حرم علوی(ع)
نویسنده: حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد جنت امانی

ملا عبدالله بهابادی یزدی در «الذریعه»
نویسنده: محمدعلی نجفی کرمانشاهی

بررسی و تحلیل دلائل هم­گرایی عالمان شیعه با دولت صفوی
نویسنده: حسن عبدب پور، اضغر میرزایی

مطالب

گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین پور وهاب

مدیر فاز 4 مدرسه شهید صدوقی قم و استاد جامعه المصطفی(ص)        

-     با سپاس از اینکه وقت خود را در اختیار ما قرار دادید. به عنوان سؤال اول لطفا از برکات وجودی ملا عبدالله بهابادی برای حوزه ها، مطالبی را ذکر بفرمایید.

ملا عبدالله بهابادی یزدی عالم مشهوری در زمان صفویه بوده که در ادوار بعدی اغلب شهرت وی با کتاب منطقی معروف «حاشیه» همراه بوده است. حاشیه از کتاب های ارزنده ای است که یکی از عالمان شیعه در زمینۀ علم منطق به رشتۀ تحریر در آورده است. این کتاب در طی قرن های متمادی در حوزه ها تدریس می شده و شروح متعددی هم بر آن نگاشته شده است. خصوصیت کتاب حوزوی بودن یک حسن و ویژگی مثبت برای آن به شمار می رود. اینکه عالمی توانسته علاوه بر تدریس علوم معقول و منقول، کتابی را بنویسد که در طی چندین قرن رایج ترین کتاب منطقی در سطح خود در میان حوزه های شیعی و حتی بعضا حوزه های غیر شیعی باشد، نشانگر واجد شرایط مثبت بودن آن کتاب است. مولف این اثر علاوه بر آن، آثار دیگری هم دارد که پیشنهاد می کنم شما در کنگره ای که قصد برگزاری آن را دارید، در پی تصحیح و چاپ دیگر آثار این عالم ربانی هم باشید. مرحوم بهابادی هم به واسطه نگارش این کتاب و هم تربیت و پرورش شاگردان برجسته به گردن حوزه های شیعه حق فراوانی دارد و برگزاری مراسم بزرگداشت وی و احیای آثارش از کمترین کارهای ما نسبت به ادای حقوق وی خواهد بود. بزرگانی مثل شیخ بهایی و صاحب معالم(فرزند شهید ثانی) و صاحب مدارک(نوۀ شهید ثانی) جزو شاگردان مرحوم یزدی بوده اند و اینان نیز اقدامات بسیاری در مسیر تقویت حوزه های دینی و تقویت شریعت در عصر صفوی در بلاد ایران و عراق و شام انجام داده اند. آثار شیخ بهایی مثل شرح صمدیه ایشان هنوز پس از قرن ها که از زمان نگارشش گذشته، کتاب درسی طلاب در مدارس علمیه است. خلاصه الحساب ایشان و برخی آثار دیگر وی و همچنین معالم شیخ حسن عاملی نیز تا گذشته ای نه چندان دور کتاب های رایج حوزوی بودند و حتی هم اکنون نیز به صورت پراکنده در برخی محافل علمی باز کتاب درسی هستند. فعالیت های ایشان به عنوان تولیت و خزانه دار حرم مطهر حضرت علی(علیه السلام) و نسل پربرکت وی که عالمان و ادیبان بسیاری را به خود دیده، هم از آثار مثبت وجودی ملا عبدالله است. مقصود اینکه برکات ملا عبدالله و شاگردان وی برای جامعۀ علمی شیعه و مجامع اسلامی و حوزه ها کم نبوده است.

-     حاشیه ملاعبدالله دارای چه خصوصیاتی است؟

حاشیه دارای شهرت بسزایی است و برای بیان خصوصیات آن باید در مجال دیگری مفصلا به بحث نشست. اجمالا خدمت شما عرض کنم که این اثر، یک اثر مستقل و تالیفی نیست. بلکه شرح بر یک اثر دیگر است و بین اثر مستقل و شرح، تفاوت وجود دارد. لذا ما نباید انتظار داشته باشیم تمام خصوصیات یک اثر تالیفی مستقل، در حاشیه یافت شود. به عنوان مثال یکی از تفاوت های حاشیه ملا عبدالله با منطق مرحوم مظفر در این است که در کتاب حاشیه، مثال برای مباحث کم است، ولی در منطق مظفر مثال های عدیده و بجایی ذکر شده است. مرحوم مظفر صناعات خمس را هم در کتابش به تفصیل آورده، ولی حاشیه تقریبا مبحث صناعات را ندارد و بحث جدل و برهان و شعر و... که در صناعات خمس ذکر می شود، بحث های لازمی برای طلاب است و آنان در منبر رفتن و خطابه و بحث های شفاهی و نوشته های استدلالی و کلامی محتاج دانستن فنون و صناعات خمس هستند. اما آیا اینکه در حاشیه مثال کم است یا صناعات خمس به صورت بسیار گذرا یاد شده، نقص حاشیه است؟ اگر ما به تفاوت تالیف با شرح توجه نکنیم این مطلب را نقص حاشیه خواهیم دانست. در حالی که اگر ملتفت به ساختار حاشیه باشیم نقص نخواهد بود. اینکه مرحوم یزدی برخی مباحث را نیاورده است به این علت است که حاشیه شرح «تهذیب» است و جا برای تفصیل کلام وجود نداشته است. تهذیب تفتازانی متنی بسیار موجز و مختصر در دو بخش کلام و منطق است و مرحوم یزدی بخش منطق را شرح نوشته و شرح ایشان به حاشیه معروف شده است چنانکه بسیاری از شروحی هم که بر خود حاشیه نوشته شده به نام حواشی معروف شده اند. از این جهت که کار مرحوم یزدی ناظر به شرح مباحث تهذیب است، ایشان بنای بر ذکر مطالب زائد بر متن تهذیب را نداشته و اگر در برخی مباحث ما نقصان ببینیم این به ماتن که تفتازانی باشد بر می گردد، نه شارح که ملا عبدالله باشد. قراین و شواهدی هم بر همین مطلب هست و یکی همان مبحث صناعات خمس کتاب الحاشیه است. شما اگر حاشیه را ملاحظه کنید می بینید که مرحوم یزدی زمانی که عبارت چند سطری تهذیب در باب صناعات خمس را توضیح می دهد در انتها می نویسد: «آنچه متاخران در باب صناعات خمس به صورت گذرا یاد کرده اند، کار صحیحی نیست و نباید مبحث مهم صناعات خمس را به صورت مختصر بیان نمود و از سوی دیگر در مباحث کم فایده ای چون قیاس های اقترانی شرطی داد سخن داد» و سپس بدین تقریب می فرماید که: «برای جبران نقص نوشته های متاخران منطق دان پیرامون صناعات خمس، بر تو باد که به کتب پیشینیان مراجعه کنی تا خود را از جهل برهانی و از درد نادانی نجات پیدا کنی.» پس عدم ذکر برخی مباحث در حاشیه ملا عبدالله به سبب پای بندی شارح به متن است. ولی مرحوم مظفر چون تالیفی مستقل را سامان داده، این پایبندی را لازم نبوده داشته باشد و می بینیم که در کتاب شریف المنطق خود مباحثی افزون تر بر مباحث کتبی چون حاشیه را آورده است. یکی از خصوصیت های حاشیه، شسته و رفته بودن آن است و اینکه از حشو و اضافات مبراست، منطق مرحوم مظفر هم با تمام محاسنی که دارد، برخی نقائص جزئی هم دارد؛ مثل وجود توضیحات اضافه در برخی جاها و در پاره ای مباحث.

-     شما حاشیه را پیش کدام استاد خوانده اید؟ و آیا در زمان شما حاشیه، یک کتاب رایج بود یا نه؟

بنده حاشیه را نزد استاد گرامی جناب آقای شیخ علی محمدی خراسانی خوانده ام. نه تنها در طی چند قرنی که حاشیه متن درسی رایج حوزه ها بوده که حتی در زمان تحصیل ما هم هنوز، حاشیه دوران رواج خود را طی می کرد و فی الواقع حاشیه در حاشیه نبود و در متن بود. ما وقتی که اوایل انقلاب درس منطق می خواندیم، طلاب مدرسه رضویه یا درس المنطق مظفر را نمی خواندند یا تعداد انگشت شماری این کتاب را می خواندند و محور کتب منطقی در آن سطح، کتاب حاشیه ملا عبدالله بود و البته اگر کسی می خواست منطق را در سطوح عالی تر بخواند پس از حاشیه، کتاب های دیگر منطقی مثل آثار ابن سینا و خواجه نصیر و علامه حلی و ملاهادی سبزواری و... را درس می گرفت.

-     برخی می گویند: ننوشتن اثر مستقل و گرایش به نوشتن حاشیه، شرح و تعلیقه نشان ضعف توان علمی نویسنده است. نظر شما در این زمینه چیست؟

این سخن حتی درباره کسی که تمام آثارش، شرح و حاشیه و تعلیق باشد صدق نمی کند، چه رسد به کسی مثل ملا عبدالله که علاوه بر شروح و حواشی و تعلیقاتی که در کلام و بلاغت و حدیث و منطق و... دارد، آثار مستقلی هم نوشته است. البته محتمل است که بگوییم راه افتادن موج علمی که محوریت آن حاشیه نگاری محض و شرح دادن های مطلق باشد، یک گونه ضعف برای مجامع علمی و نشانگر ضعف علمی شارحان و محشیان باشد. چرا که افراط در حاشیه نگاری مضر است و معمولا ابداع نظرات بدیع و ارائه مبانی نو در آثار و تالیفات مستقل روی می دهد. اما اگر شخصی در حاشیه نویسی ماهر بود و آثاری عدیده با همین رویکرد داشت، نشان ضعف علمی اش نیست و مهم این است که ببینیم مضامین و محتوای حواشی وی چگونه است. اگر عالمانه بود وی دانشمند و عالم است و اگر حواشی و تعلیقاتی ضعیف و شروحی کم فایده یا بی فایده داشت، ولی را نباید دانشمند دانست و او را باید نویسنده خواند. چون نویسنده و دانشمند به قول منطقی ها، عام و خاص من وجه هستند. بسیار نویسندگانی که دانشمند نیستند و برخی دانشمندان هم که نویسنده نیستند. از این جهت به نظر بنده حاشیه نگاری و شرح نویسی، نشان گر ضعف محشی و شارح نیست و اگر کسی حاشیه ای قوی و شرحی ارزنده بر یک اثر علمی نوشت، این هم در جای خود قابل تقدیر است. چنانکه اگر کسی ده ها اثر مستقل نوشت ولی هیچ فایده ای بر آثارش مترتب نبود، نباید وی را به صرف داشتن آثار علمی مستقل و متعدد تحسین نمود. لذا اگر کسی مثلا ملا عبدالله یزدی را به علت اینکه اغلب آثارش حاشیه و شرح است دارای علم و دانش اندک بداند، به خطا رفته است. محتوای آثار وی و نیز مدح و توصیفی که مورخان یا بزرگان عرصه دانش یعنی امثال شیخ بهایی و سید علی خان مدنی و صاحب احسن التواریخ و شیخ حر عاملی از مقام علمی و اخلاقی مرحوم ملا عبدالله بهابادی یزدی نموده اند نشانگر عظمت مقام علمی و اخلاقی و معنوی وی است. به علاوه با اینکه مقام علمی ملا عبدالله منحصر در کتاب حاشیه وی نیست، تدریس این اثر هم نشان ضعف علمی شخص نخواهد بود. در روزگاری تدریس «تفسیر» را نشان ضعف علمی شخص می دانستند. در حالی که اینگونه نیست و تفسیر کلام الهی و تدریس تفسیر قرآن، توسط بزرگان بسیاری صورت گرفته و به خصوص بعد از موج عظیم و پر برکتی که مرحوم علامه طباطبایی در حوزه ها در زمینه تفسیر علوم وحیانی و تفسیر کلام الهی ایجاد کرد، آن دیدگاه ناصواب، کم رنگ شده است. همچنین حاشیه نیز جدای از اینکه به صورت وسیع کتاب تدریسی حوزه ها بوده، فقط بخشی از جلوه علمی ملا عبدالله را به ما نشان می دهد و گاه حتی بزرگانی که در حد مراجع تقلید بوده اند به تدریس این کتاب دست می زده اند. خداوند عارف الهی مرحوم شیخ محمدتقی بهجت فومنی را بیامرزد و شفاعتش را روزی همۀ ما بگرداند. وی تعریف می کرد که آیت الله خویی حاشیه ملا عبدالله را نزد شیخ محمد رشتی می خواند و مرحوم رشتی سر درس می فرمود: «نابرده رنج گنج میسر نمی شود/مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد» و این شیخ محمد رشتی، یک عالم ربانی و زاهد برجسته و جامع علم و عمل بود. یعنی در عین حالی که در مرتبه ای عالی از علم و دانش قرار داشت، باز حاشیه را تدریس می کرد.

- با تشکر از بیانات مفید و ارزندۀ حضرتعالی؛ در پایان اگر سخنی مانده ذکر بفرمایید.

تکریم و بزرگداشت علما و دانشمندان، در حقیقت تکریم علم و دانش است. علم و دانشی که بسیار مورد تاکید اسلام است و هیچ دین و آیینی مانند اسلام به علم و عالم اهمیت نداده است. ملا عبدالله از عالمان برجسته روزگاران گذشته است و تلاش شما در راستای معرفی بیشتر وی در حقیقت تلاش برای بزرگداشت شعائر الهی و علم و دانش است. مزاری در بهاباد یزد هست که معروف به قبر ملاعبدالله بهابادی است. بنده آنجا رفته ام و دیده ام که مردم برای آن مزار احترام بسیاری قائلند. مخصوصا در شبهای مناسبتی در آنجا انجمن کرده و مراسم فاتحه برگزار می کنند و مقبرۀ ملا عبدالله محل خواندن ادعیه و مناجات و یادکرد فضایل اهل بیت(علیهم السلام) است و حتی می گویند در آنجا برخی هم حاجت روا شده اند. مردم بهاباد خیلی ولایی هستند. تمام مردم استان یزد ولایت مدار و ارادتمند اهل بیت(علیهم السلام) هستند، اما ناحیه جلگه و بهاباد ارادت بیشتری به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) دارند و مجالسشان معنوی تر است و در آنجا استقبال زیادی تری از محافل دینی و مذهبی می شود و به طور کلی روح ولایت در آن خطه واقعا قوی است. خداوند شما را در برگزاری باشکوه و اثر گذار مراسم بزرگداشت مرحوم ملا عبدالله موفق بگرداند.

 

کلیه حقوق این سایت برای پایگاه علامه آخوند ملا عبدالله یزدی بهابادی محفوظ است